Yapay zekâyı tezinizde etik biçimde kullanmanın temel kuralı, onu araştırmanın ve yazarlığın yerine değil, denetiminiz altındaki bir yardımcı olarak kullanmanızdır. Önce üniversitenizin, enstitünüzün ve danışmanınızın yapay zekâ kullanımına ilişkin kurallarını kontrol edin; ardından hangi aracı, hangi amaçla ve hangi tarihte kullandığınızı kaydedin. Yapay zekânın ürettiği her bilgiyi özgün kaynaklardan doğrulayın, kişisel veya gizli verileri sisteme yüklemeyin ve kullanımınızı tezde şeffaf biçimde açıklayın. Böylece çalışmanın sorumluluğu sizde kalır ve yapay zekâ kullanımı araştırmanın güvenilirliğini zedelemez.
Yapay zekâ; konu daraltma, araştırma sorusu üzerinde düşünme, metin planı oluşturma, dil ve anlatım düzeltme, kodda sözdizimi hatası arama veya uzun bir metni ilk kez sınıflandırma gibi destek işlerinde kullanılabilir. Ancak üretilen metni, analizi, kaynakçayı ya da sonuçları kontrol etmeden teze aktarmak etik ve akademik açıdan güvenli değildir. Özellikle yapay zekânın uydurduğu kaynaklar, yanlış aktardığı alıntılar ve gerçekte var olmayan bulgular ciddi hatalara yol açabilir.
Yapay zekâ kullanımı tezinizin yazarlık sorumluluğunu araca devretmez. Araştırma sorusunun kurulması, yöntem seçimi, verinin toplanması, analiz edilmesi, yorumlanması ve nihai metnin doğruluğunun sorumluluğu araştırmacıya aittir. Kurumunuz farklı bir yöntem veya beyan biçimi istiyorsa o kuralı izleyin.
İşleme başlamadan önce kişisel veri, görüşme dökümü, kimlik bilgisi, yayımlanmamış araştırma verisi, hakem raporu, ticari sır veya erişimi sınırlı belgeyi kullandığınız hizmete yüklemeyin. Veriyi anonimleştirmek yalnızca ad ve soyadı silmek değildir; küçük örneklemlerde kişiyi belirleyebilecek tarih, kurum, görev, konum ve olay ayrıntılarını da azaltmanız gerekebilir.
Aşağıdaki ayrım, karar verirken yapay zekânın çıktısına ne kadar bağımlı olduğunuzu görmenize yardımcı olur.
Tablodaki “düşük risk” ifadesi otomatik olarak serbest kullanım anlamına gelmez. Örneğin yalnızca dil düzeltmesi bile anlamı, teknik terimi veya katılımcının ifadesini değiştirebilir. Bu nedenle son cümleleri ve önemli kavramları siz onaylamalısınız.
Kurumunuz özel bir biçim vermediyse kısa ve gerçeğe uygun bir açıklama kullanılabilir: “Üretken yapay zekâ aracı, bu çalışmada dil ve anlatım önerileri almak ve kod açıklamalarını incelemek amacıyla kullanılmıştır. Üretilen çıktılar kaynaklarla ve araştırmacı tarafından kontrol edilmiş; nihai metin, analiz ve yorum araştırmacı tarafından hazırlanmıştır.” Bu örnekteki ifadeleri gerçek kullanımınıza göre değiştirin; aracı hiç kullanmadıysanız böyle bir beyan eklemeyin.
Yapay zekâdan doğrudan alınan bir cümle, fikir veya görsel varsa bunun nasıl gösterileceğini danışmanınızın ve kurumunuzun atıf kurallarına göre belirleyin. Aracı kaynak göstermek, aracın ürettiği yanlış bir iddianın doğrulandığı anlamına gelmez; asıl akademik kaynak yine iddiayı destekleyen özgün eser olmalıdır.
Kullandığınız her yapay zekâ çıktısı için şu soruları sorun: Bu bilgi özgün bir kaynakta doğrulanıyor mu? Çıktıda kişisel veya gizli veri var mı? Bu kullanım kurumumun ve danışmanımın kurallarına uygun mu? Kullanım amacımı ve yaptığım insan denetimini gerektiğinde açıklayabilir miyim? Sorulardan biri yanıtlanamıyorsa çıktıyı tezden çıkarmak, veriyi yüklememek veya danışmanınızdan önceden yazılı yönlendirme almak daha güvenli seçimdir.
Etik kullanımın sınırını baştan belirleyin
Yapay zekâ; konu daraltma, araştırma sorusu üzerinde düşünme, metin planı oluşturma, dil ve anlatım düzeltme, kodda sözdizimi hatası arama veya uzun bir metni ilk kez sınıflandırma gibi destek işlerinde kullanılabilir. Ancak üretilen metni, analizi, kaynakçayı ya da sonuçları kontrol etmeden teze aktarmak etik ve akademik açıdan güvenli değildir. Özellikle yapay zekânın uydurduğu kaynaklar, yanlış aktardığı alıntılar ve gerçekte var olmayan bulgular ciddi hatalara yol açabilir.
Yapay zekâ kullanımı tezinizin yazarlık sorumluluğunu araca devretmez. Araştırma sorusunun kurulması, yöntem seçimi, verinin toplanması, analiz edilmesi, yorumlanması ve nihai metnin doğruluğunun sorumluluğu araştırmacıya aittir. Kurumunuz farklı bir yöntem veya beyan biçimi istiyorsa o kuralı izleyin.
Tez sürecinde güvenli kullanım akışı
İşleme başlamadan önce kişisel veri, görüşme dökümü, kimlik bilgisi, yayımlanmamış araştırma verisi, hakem raporu, ticari sır veya erişimi sınırlı belgeyi kullandığınız hizmete yüklemeyin. Veriyi anonimleştirmek yalnızca ad ve soyadı silmek değildir; küçük örneklemlerde kişiyi belirleyebilecek tarih, kurum, görev, konum ve olay ayrıntılarını da azaltmanız gerekebilir.
- Kullanım amacını yazılı olarak belirleyin. Örneğin “Metnin dilbilgisi ve anlatımını gözden geçirmek” veya “Python kodundaki olası sözdizimi hatalarını açıklatmak” gibi dar ve denetlenebilir bir amaç seçin. “Tezin tamamını yaz” türü bir istem, sorumluluğu ve doğrulama sınırını belirsizleştirir.
- Kurumsal kuralları ve danışmanınızın onayını kontrol edin. Enstitü yönergesi, ders veya tez kılavuzu yapay zekâ kullanımını sınırlayabilir ya da kullanım beyanı isteyebilir. Belirsizlik varsa aracı kullanmadan önce danışmanınıza hangi bölümde, hangi amaçla ve hangi verilerle çalışacağınızı bildirin.
- Hassas içeriği ayıklayın. Gerçek kişi adlarını, iletişim bilgilerini, öğrenci numaralarını, sağlık veya finans bilgilerini ve yayımlanmamış verileri doğrudan isteme eklemeyin. Gerekirse gerçek verinin yerine yapıyı koruyan varsayımsal örnek kullanın.
- Çıktıyı özgün kaynaklarla karşılaştırın. Her tarih, sayı, alıntı, yöntem açıklaması ve kaynak künyesini makalenin veya kitabın kendisinden kontrol edin. Yapay zekânın verdiği bir kaynak bulunamıyorsa onu kaynakçaya eklemeyin; bu durum çıktının güvenilir olmadığını gösterir.
- Kendi analizinizle yeniden değerlendirin. Araç bir paragrafı özetlese bile önemli kavramları, karşıt görüşleri ve bağlamı kaynak metinle karşılaştırın. Yapay zekâ çıktısı kanıt değildir; yalnızca incelemeniz gereken bir taslak veya öneri olabilir.
- Kullanımı kaydedin ve açıklayın. Araç adı, kullanım tarihi, sürüm veya erişim biçimi biliniyorsa bu bilgi, kullanım amacı, önemli istemler ve çıktının tezde nasıl değiştirildiği için bir kayıt tutun. Kurumunuzun istediği yerde bu kullanımı yöntem, ek veya ayrı bir beyan olarak açıklayın.
- Son metni insan denetiminden geçirin. Atıfları, tablo ve şekil numaralarını, istatistikleri, kod sonuçlarını, terminolojiyi ve intihal riskini kontrol edin. Tez teslim edilmeden önce yapay zekâ tarafından eklenmiş fakat kaynağı bulunamayan her iddiayı çıkarın veya doğrulanabilir kaynakla değiştirin.
Hangi kullanım kabul edilebilir, hangisi risklidir?
Aşağıdaki ayrım, karar verirken yapay zekânın çıktısına ne kadar bağımlı olduğunuzu görmenize yardımcı olur.
| Kullanım | Etik risk | Güvenli yaklaşım |
|---|---|---|
| Dilbilgisi ve anlatım düzeltme | Anlamın değişmesi | Düzeltmeleri özgün metinle karşılaştırın |
| Kaynak veya makale önerisi isteme | Uydurma kaynak | Her kaynağı yayımlanmış kaydından doğrulayın |
| Kod açıklatma | Hatalı veya güvensiz kod | Kodu kendi verinizle çalıştırıp sonucu denetleyin |
| Tez bölümü yazdırma | Yanlış bilgi ve yazarlık sorunu | Yalnızca taslak fikir alın; metni ve kanıtı kendiniz oluşturun |
| Katılımcı verisi yükleme | Mahremiyet ve veri ihlali | Veriyi yüklemeyin; anonimleştirme ve kurum kurallarını değerlendirin |
Tezde kullanım nasıl açıklanır?
Kurumunuz özel bir biçim vermediyse kısa ve gerçeğe uygun bir açıklama kullanılabilir: “Üretken yapay zekâ aracı, bu çalışmada dil ve anlatım önerileri almak ve kod açıklamalarını incelemek amacıyla kullanılmıştır. Üretilen çıktılar kaynaklarla ve araştırmacı tarafından kontrol edilmiş; nihai metin, analiz ve yorum araştırmacı tarafından hazırlanmıştır.” Bu örnekteki ifadeleri gerçek kullanımınıza göre değiştirin; aracı hiç kullanmadıysanız böyle bir beyan eklemeyin.
Yapay zekâdan doğrudan alınan bir cümle, fikir veya görsel varsa bunun nasıl gösterileceğini danışmanınızın ve kurumunuzun atıf kurallarına göre belirleyin. Aracı kaynak göstermek, aracın ürettiği yanlış bir iddianın doğrulandığı anlamına gelmez; asıl akademik kaynak yine iddiayı destekleyen özgün eser olmalıdır.
Son kontrol: Teziniz bu dört soruya yanıt veriyor mu?
Kullandığınız her yapay zekâ çıktısı için şu soruları sorun: Bu bilgi özgün bir kaynakta doğrulanıyor mu? Çıktıda kişisel veya gizli veri var mı? Bu kullanım kurumumun ve danışmanımın kurallarına uygun mu? Kullanım amacımı ve yaptığım insan denetimini gerektiğinde açıklayabilir miyim? Sorulardan biri yanıtlanamıyorsa çıktıyı tezden çıkarmak, veriyi yüklememek veya danışmanınızdan önceden yazılı yönlendirme almak daha güvenli seçimdir.
