GorselRotasi
Kayıtlı Üye
İyi bir tez, yapay zekâya tek seferde yazdırılarak değil; araştırma sorusu belirlenip kaynaklar incelenerek, taslak oluşturulup her bölüm insan tarafından doğrulanarak hazırlanır. Yapay zekâyı konu daraltma, planlama, açıklama, dil düzeltme ve veri düzenleme desteği için kullanabilir; kaynak, bulgu ve akademik yargının sorumluluğunu ise siz taşırsınız. En güvenli sonuç, yapay zekânın ürettiği her bilginin gerçek kaynaklara ve kendi araştırmanıza göre kontrol edildiği tezdir.
Yapay zekâ, araştırma sürecindeki bazı işleri hızlandırabilir: geniş bir konuyu araştırılabilir soruya dönüştürmek, bölüm planı hazırlamak, kavramları karşılaştırmak, uzun bir metni verilen içerik üzerinden özetlemek, anket sorularındaki belirsizlikleri fark etmek, kod veya tablo düzenini açıklamak ve yazım dilini iyileştirmek gibi.
Buna karşılık yapay zekâ, okumadığınız kaynakların yerine geçmez. Uydurma kaynakça oluşturabilir, var olan bir kaynağın içeriğini yanlış aktarabilir, yöntem seçimini gerekçesiz biçimde önerebilir veya akademik olarak tartışmalı bir sonucu kesinmiş gibi yazabilir. Kaynağı görmeden kaynak bilgisi üretmesini istemeyin ve oluşturduğu metni doğrudan tezinizin kanıtı olarak kullanmayın.
Bu ayrım önemlidir: Yapay zekâ bir metni daha akıcı hâle getirebilir; ancak araştırmanızın doğru olduğunu kanıtlamaz. Dil düzeltmesi yapılmış bir paragraf, kaynak kontrolünden geçmiş bir paragraf anlamına gelmez.
Başlamadan önce tez konunuz, bölüm veya enstitü yazım kuralları, danışmanınızın yapay zekâ kullanımına ilişkin beklentileri ve kullanacağınız gerçek kaynaklar hazır olmalıdır. Kişisel verileri, yayımlanmamış araştırma sonuçlarını, katılımcı bilgilerini ve gizli kurum belgelerini genel amaçlı bir araca aktarmayın.
İyi bir istem, yapay zekâdan hem görevi hem sınırı hem de beklenen çıktıyı açıkça belirtir. Aşağıdaki örnek varsayımsaldır:
Bu istem size nihai araştırma sorusunu vermez; karar verebilmeniz için seçenekleri düzenler. Örneğin bir öneri “not alma biçimi”ni el yazısı ve klavye kullanımı olarak daraltabilir. Bunun gerçekten ölçülebilir olup olmadığına, yeterli katılımcıya ulaşıp ulaşamayacağınıza ve “akademik başarı”nın hangi ölçütle tanımlanacağına siz karar vermelisiniz.
Kaynak özeti için de şu sınırı kullanabilirsiniz: “Aşağıdaki metni yalnızca verilen içerikten hareketle 150 kelimede özetle; metinde bulunmayan kaynak, sayı, sonuç veya yorum ekleme; belirsiz kalan noktaları ayrıca belirt.” Böylece araçtan yeni bilgi üretmesini değil, elinizdeki metni düzenlemesini istemiş olursunuz.
Bir metin akıcıysa doğru olduğu anlamına gelmez. Kaynak adı bulunamıyorsa ilgili iddiayı kullanmayın; kaynak bulunuyor fakat iddia kaynakta yer almıyorsa iddiayı kaynağa mal etmeyin. Yapay zekâ “kesin”, “kanıtlanmıştır” veya “genel olarak kabul edilir” gibi ifadeler kullanıyorsa bunların her biri için gerçek bir dayanak arayın.
Tezinizin özgün katkısı da yapay zekânın ürettiği cümlelerden değil, problemin gerekçesinden, kullandığınız yöntemden, verinizden ve bu veriyi sınırlılıklarıyla yorumlamanızdan oluşur. Başkasına tezi bütünüyle yazdırıp kendi çalışmanız gibi teslim etmek akademik dürüstlük açısından ciddi risk taşır; yapay zekâ kullanılmış olması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Son kontrolde şu üç soruya her bölüm için yanıt verebiliyorsanız metin daha güvenilir bir aşamadadır: Bu bölümdeki temel iddia nedir? İddianın gerçek dayanağı nerede? Bu cümleyi yapay zekâ üretmiş olsa bile içeriğini, kaynağını ve tezdeki yerini açıklayabilir miyim?
Yapay zekâ tez yazımında ne yapabilir?
Yapay zekâ, araştırma sürecindeki bazı işleri hızlandırabilir: geniş bir konuyu araştırılabilir soruya dönüştürmek, bölüm planı hazırlamak, kavramları karşılaştırmak, uzun bir metni verilen içerik üzerinden özetlemek, anket sorularındaki belirsizlikleri fark etmek, kod veya tablo düzenini açıklamak ve yazım dilini iyileştirmek gibi.
Buna karşılık yapay zekâ, okumadığınız kaynakların yerine geçmez. Uydurma kaynakça oluşturabilir, var olan bir kaynağın içeriğini yanlış aktarabilir, yöntem seçimini gerekçesiz biçimde önerebilir veya akademik olarak tartışmalı bir sonucu kesinmiş gibi yazabilir. Kaynağı görmeden kaynak bilgisi üretmesini istemeyin ve oluşturduğu metni doğrudan tezinizin kanıtı olarak kullanmayın.
| Kullanım amacı | Uygun yapay zekâ desteği | Sizin doğrulamanız gereken |
|---|---|---|
| Konu ve soru | Kavramları daraltma, araştırma sorusu seçenekleri üretme | Sorunun alanınıza, sürenize ve yöntem olanaklarınıza uygunluğu |
| Literatür | Elinizdeki metni özetleme ve kavramları sınıflandırma | Özetin kaynak metne sadakati ve tüm atıfların gerçekliği |
| Yöntem | Yöntem seçeneklerinin güçlü ve zayıf yönlerini karşılaştırma | Danışman, bölüm ve kurum yönergelerine uygunluk |
| Yazım | Dil, anlatım, başlık ve paragraf düzeni önerileri | Anlamın, teknik terimlerin ve akademik iddianın değişmemesi |
| Veri ve sonuç | Kod açıklama, tablo biçimlendirme ve hata kontrolü | Hesaplamaların, veri kaynağının ve yorumun doğruluğu |
Tez yazarken izlenecek güvenli yol
Başlamadan önce tez konunuz, bölüm veya enstitü yazım kuralları, danışmanınızın yapay zekâ kullanımına ilişkin beklentileri ve kullanacağınız gerçek kaynaklar hazır olmalıdır. Kişisel verileri, yayımlanmamış araştırma sonuçlarını, katılımcı bilgilerini ve gizli kurum belgelerini genel amaçlı bir araca aktarmayın.
- Araştırma problemini kendiniz tanımlayın. Konuyu tek cümleyle yazın; ardından hangi boşluğu inceleyeceğinizi, hangi grubu veya veriyi ele alacağınızı ve çalışmanın sınırını belirtin. Yapay zekâdan yalnızca bu taslağı daraltacak soru seçenekleri isteyin. Çıktıyı kabul etmeden önce her seçeneğin uygulanabilirliğini danışmanınızla ve alan kaynaklarıyla değerlendirin.
- Tez planını kaynaklarınıza göre oluşturun. Giriş, literatür, yöntem, bulgular ve tartışma bölümlerinin görevini açıklayan bir iskelet hazırlatabilirsiniz. Ancak başlıklara hangi iddianın ve hangi gerçek kaynağın gireceğini siz belirleyin; yapay zekânın önerdiği kaynak adlarını doğrulamadan kullanmayın.
- Kaynakları kendiniz okuyun ve kayıt altına alın. Her kaynak için yazar, yıl, başlık, yayın bilgisi, kullanılan kavram ve tezinizde desteklediği iddiayı not edin. Bir makaleyi araca özetletiyorsanız yalnızca gerçekten elinizde bulunan metni verin ve özeti asıl metinle karşılaştırın.
- Bölümleri kanıt zinciriyle yazın. Her önemli cümle için “Bu iddianın dayanağı nedir?” sorusunu sorun. Kaynakta bulunmayan bir sonucu yapay zekâ eklediyse silin veya yeniden yazın. Kendi verinizden çıkan bulgularla literatürdeki başkalarının iddialarını birbirine karıştırmayın.
- Yöntem ve hesaplamaları bağımsız olarak kontrol edin. Yapay zekâdan kod veya istatistiksel işlem açıklaması alabilirsiniz; fakat verinin doğru okunup okunmadığını, değişkenlerin tanımını, örneklem koşullarını ve hesaplamayı kendiniz denetleyin. Mümkünse aynı işlemi güvenilir bir yazılımda yeniden çalıştırıp girdileri ve çıktıları saklayın.
- Metni akademik bütünlük denetiminden geçirin. Her paragrafın neyi kanıtladığını, hangi kaynağa dayandığını ve sizin katkınızın nerede başladığını kontrol edin. Yapay zekâ tarafından üretilen ifadeleri kendi cümlelerinizmiş gibi sunmayın; kurumunuzun veya derginizin beyan kuralı varsa kullanılan aracı ve kullanım amacını buna göre açıklayın.
- Son dosyayı biçim ve içerik açısından karşılaştırın. Atıf-kaynakça eşleşmesini, tablo ve şekil numaralarını, bölüm başlıklarını, ekleri ve metin içi göndermeleri tek tek kontrol edin. Sonuç bölümünde yalnızca çalışmanızın gerçekten gösterdiği sonuçları bırakın; yapay zekânın eklediği genellemeleri kanıt yoksa kullanmayın.
Kullanılabilecek istem örnekleri
İyi bir istem, yapay zekâdan hem görevi hem sınırı hem de beklenen çıktıyı açıkça belirtir. Aşağıdaki örnek varsayımsaldır:
Araştırma konum: Üniversite öğrencilerinin çevrim içi derslerde not alma alışkanlıkları. Aşağıdaki araştırma sorusunu daha dar ve ölçülebilir hâle getirmek için 3 seçenek öner: “Çevrim içi derslerde not alma biçimi akademik başarıyı etkiler mi?” Her seçenekte hedef grup, ölçülebilir değişkenler ve olası sınırlılıkları ayrı belirt. Kaynak veya istatistik uydurma.Bu istem size nihai araştırma sorusunu vermez; karar verebilmeniz için seçenekleri düzenler. Örneğin bir öneri “not alma biçimi”ni el yazısı ve klavye kullanımı olarak daraltabilir. Bunun gerçekten ölçülebilir olup olmadığına, yeterli katılımcıya ulaşıp ulaşamayacağınıza ve “akademik başarı”nın hangi ölçütle tanımlanacağına siz karar vermelisiniz.
Kaynak özeti için de şu sınırı kullanabilirsiniz: “Aşağıdaki metni yalnızca verilen içerikten hareketle 150 kelimede özetle; metinde bulunmayan kaynak, sayı, sonuç veya yorum ekleme; belirsiz kalan noktaları ayrıca belirt.” Böylece araçtan yeni bilgi üretmesini değil, elinizdeki metni düzenlemesini istemiş olursunuz.
Yapay zekâ çıktısını nasıl değerlendirmelisiniz?
Bir metin akıcıysa doğru olduğu anlamına gelmez. Kaynak adı bulunamıyorsa ilgili iddiayı kullanmayın; kaynak bulunuyor fakat iddia kaynakta yer almıyorsa iddiayı kaynağa mal etmeyin. Yapay zekâ “kesin”, “kanıtlanmıştır” veya “genel olarak kabul edilir” gibi ifadeler kullanıyorsa bunların her biri için gerçek bir dayanak arayın.
Tezinizin özgün katkısı da yapay zekânın ürettiği cümlelerden değil, problemin gerekçesinden, kullandığınız yöntemden, verinizden ve bu veriyi sınırlılıklarıyla yorumlamanızdan oluşur. Başkasına tezi bütünüyle yazdırıp kendi çalışmanız gibi teslim etmek akademik dürüstlük açısından ciddi risk taşır; yapay zekâ kullanılmış olması bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Son kontrolde şu üç soruya her bölüm için yanıt verebiliyorsanız metin daha güvenilir bir aşamadadır: Bu bölümdeki temel iddia nedir? İddianın gerçek dayanağı nerede? Bu cümleyi yapay zekâ üretmiş olsa bile içeriğini, kaynağını ve tezdeki yerini açıklayabilir miyim?
